Waarom comparatieve filosofie?

“HET KAN DE BERG NIET SCHELEN LANGS WELKE WEG JE HEM BEKLIMT”

De kleine blauwe wereldbol is door communicatie en mobiliteit, in de voorbije halve eeuw zeg maar, aanzienlijk kleiner geworden. Europa is niet langer het zwaartepunt van de wereld en multiculturaliteit is, gewild of ongewild, voortaan een universele aangelegenheid. Ook onze bevolking wordt steeds multicultureler, wat het leren kennen, begrijpen en benaderen van andere culturen op een basis van gelijkheid tot een essentiële, grenzenoverschrijdende doelstelling maakt. Het is de taak van de comparatieve filosofie mensen te leiden naar het wereldburgerschap, hun horizon te verruimen en hen de nodige instrumenten aan te reiken om zelfstandig in deze veranderde en veranderende wereld hun weg te vinden. Dit kan o.m. bij middel van een algemeen denkmodel waarin zowel de eigen thuiscultuur als de andere culturen volledig tot hun recht komen. Wij willen het in deze bijdrage wel degelijk hebben over een vergelijkend instrument dat precies aantoont hoe culturen zich tot elkaar kunnen verhouden en hoe we kunnen doordringen tot hun onderliggende levensfilosofie.
Het is echter eigen aan élke cultuur, en zeker de westerse, haar eigen opvattingen als uitgangspunt te nemen en van daaruit vergelijkingen aan te gaan. In het slechtste geval houdt ze zelfs haar visie voor de hoogste, de enige ware. Daarom is een model als instrument geschikt, omdat het zelf geen filosofie draagt - dus ‘paradigma-vrij’ is – en toch tussen culturen vergelijkingen mogelijk maakt. Daarbij beperken we ons niet tot hun oppervlaktestructuren maar gaan op zoek naar hun dieptestructuur, naar de fundamenten waarop ze zijn gebaseerd. Van de comparatief filosoof wordt verwacht dat hij uit zijn ‘kikkerperspectief’ treedt - de put die de horizon van zijn eigen cultureel bepaalde wereldbeeld vormt - m.a.w. dat hij zijn eigen beperkingen kent en daar ook rekening mee houdt in zijn vergelijkende aanpak. Zoniet blijft de vergelijking oppervlakkig en onvolledig, want alleen gericht op de gelijkenissen, of dreigt ze vast te lopen op onvergelijkbare verschillen.
De comparatieve filosofie vertrekt van het standpunt dat in elke cultuur basisvragen worden gesteld rond de grenssituaties van het bestaan. Waar komen we vandaan? Wat is leven, ouderdom, dood? Wat doen we hier en waar gaan we naartoe?... Elke cultuur geeft op eigen wijze antwoord op deze basisvragen. Culturen met een comparatief model in hun dieptestructuur vergelijken, integreert niet alleen de overeenkomsten maar geeft ook een plaats aan de verschillen, het ‘eigene’. In de veelheid van de culturele uitingsvormen tekent de comparatieve filosofie de landkaart die oriëntatie mogelijk maakt. De kaart is niet het landschap, maar geeft inzicht in de krachtlijnen ervan. De sterkste bijdrage die de comparatieve filosofie kan brengen is het feit dat zij vertrekt van de levende mens als uitgangspunt van zijn levensfilosofie. Dit brengt enerzijds een immense, creatieve diversiteit mee omdat de levenservaring van elke mens uniek is, maar tegelijk is het ook wat alle mensen bindt: zij delen allemaal de ervaring levende wezens te zijn, in confrontatie met de universele grenssituaties van het bestaan.

Enkele voorbeelden van vraagstelling

Hoe verhoudt de wetenschap zich tot de intieme ervaring van het mysterie van het leven? Kan kennis van de natuur natuurbeleving vervangen of zijn ze complementair? Hoe verhoudt de geopenbaarde waarheid van de Boeken (Thora, Bijbel, Koran…) zich tot de meditatieve praxis van het Oosten? (“Verandert de geur van de roos als men haar naam verandert?”)
Comparatieve filosofie leert hoe we deze spanningsvelden kunnen (h)erkennen en een plaats geven en kan zo bijdragen tot de vorming van wereldburgers, die voorbij alles wat hen oppervlakkig scheidt, inclusief kunnen samenleven in wederzijds respect.

Meer lezen:

Libbrecht, U.: Inleiding Comparatieve Filosofie I-III, Van Gorcum, Assen, 1999-2005
Libbrecht, U.: Burger van de Wereld, Damon, Budel, 2001
Libbrecht, U.: Oosterse Filosofie, Davidsfonds, Leuven, 1995
Libbrecht, U.: Waarom comparatieve filosofie?, Filosofie, jrg. 17, nr 6, 2007